Gemeente
Amsterdam

Dit is een gearchiveerde versie van de website wijnemenjemee.nl, waarop je de bouw van de Noord/Zuidlijn kon volgen. Deze kennis is nog wel beschikbaar, maar je kunt dus geen reactie meer achterlaten.
Zilvermeeuw: de geschiedenis van een metro-icoon (1973 – 2015)
17
3 jaar geleden
reza :
De oude vertrouwde Amsterdamse Metro, zo mooi schoon in het begin. Zacht leren ...

Zilvermeeuw: de geschiedenis van een metro-icoon (1973 – 2015)

Duco Vaillant : Metro en Tram 23 december 2015

Afgelopen zaterdag hebben we afscheid genomen van de Zilvermeeuw, een metro die lange tijd het beeld heeft bepaald van het Amsterdamse metronet. Graag willen we nog één keer terugblikken op de bijzondere geschiedenis van de eerste Amsterdamse metro.

In 1963 werd het Bureau Stadsspoorweg opgericht om het stadsbestuur voor te lichten over de metro als nieuw systeem van openbaar vervoer. Vier jaar later werd een rapport gepresenteerd over het metromaterieel, waarin aanbevelingen werden gedaan. Daarin kwam zowel de breedte van 3 meter als de lengte aan bod van maximaal 150 meter verdeeld in vier gekoppelde metrostellen. Dit met de gedachte dat men aan het begin stond van een metronetwerk van meer dan 90 kilometer lang met 92 metrostations. Het grote netwerk is er nooit gekomen, maar de beoogde metro’s wel.

Ontwikkeling metro Amsterdam

In 1968 werd er op de zolder bij de Centrale Werkplaats in de Tollenstraat – tegenwoordig De Hallen – een mock-up neergezet. Dit had als doel om te kijken naar de breedte van de metrobankjes, hoe groot de deuropening moest zijn en hoeveel ruimte er nodig was op diverse plekken in de metro. In 1969 werd in opdracht van GVB bij Werkspoor Utrecht een studie-opdracht uitgevoerd, waarbij 2 schaalmodellen werden geleverd. Toen echter de offerte werd uitgeschreven voor een nieuwe metro sloot Werkspoor Utrecht zijn deuren. Uiteindelijk viel de keus van een nieuwe metro op fabrikant Linke Hofmann Busch (LHB), waarbij de bankvorm en coupé-afmetingen van het nieuwste metromaterieel DT3 – familie van de Zilvermeeuw – in Hamburg werd overgenomen.

Mock-up in de Centrale Werkplaats in de  Tollenstraat - 1968.
Mock-up in de Centrale Werkplaats in de  Tollenstraat - 1968.
Mock-up in de Centrale Werkplaats in de Tollenstraat - 1968. Foto: Gemeente Amsterdam Mock-up in de Centrale Werkplaats in de Tollenstraat - 1968. Foto: Gemeente Amsterdam
BN636b
20 september 1975 - Optocht tijdens het 75 jarig bestaan van GVB. Foto: Tom Tand Op 28 september 1972 arriveerde de mockup van de eerste GVB Metro bij het Infocentrum van de Amsterdamse Metro aan het Julianaplein. De cabine werd in eigen beheer gebouwd in de Centrale Werkplaats Tollensstraat, tegenwoordig beter bekend als De Hallen. Foto: ©Rob van Ee
Op 28 september 1972 arriveerde de mockup van de eerste GVB Metro bij het Infocentrum van de Amsterdamse Metro aan het Julianaplein. De cabine werd in eigen beheer gebouwd in de Centrale Werkplaats Tollensstraat, tegenwoordig beter bekend als De Hallen.

Ontwerp

De fabrikant LHB bood een metro aan die erg leek op de metro in Hamburg, aangepast aan de Amsterdamse wensen qua breedte en lengte. Amsterdam nam de kop alleen niet over en ging aan de slag met een eigen ontwerp. Dit overigens tot hoofdbrekens toe bij de fabrikant. Industrieel ontwerper Wim Rietveld – zoon van de beroemde Gerrit Rietveld, bekend van het Rietveld-Schröderhuis en de Rietveldstoel – en zijn compagnon Wim Groeneboom ontwierpen de typische Amsterdamse kop.

Testrijden

In 1973 kwamen er vier metrostellen naar Amsterdam. Deze worden ook wel eens de M1-modellen genoemd. Hiermee werden veel proefritten gemaakt en ook de vele metrobestuurders opgeleid die nodig waren. De vier proefstellen weken aanzienlijk af van de vervolgseries M2 en M3. Zo konden de M1 metrostellen niet worden gekoppeld met de nieuwe metrostellen. Er werd besloten om ze om te bouwen, naar de M3. In werkelijkheid zijn de proefstellen niet omgebouwd, maar bijna volledig opnieuw gebouwd.

Watergraafsmeer, 26 april 1973.
Watergraafsmeer, 26 april 1973. Bron: GVB archief
1977 in rotterdam
De Rotterdamse en Amsterdam metro gebroederlijk naast elkaar in Rotterdam in 1977. Bron: Persoonlijk archief
19 oktober 1977
19 oktober 1977 Foto: H. R. Binckhorst
zilvermeeuw
Opening door Prinses Beatrix en Prins Claus op 14 oktober 1977 Opening metro, 14 oktober 1977
De DT3 in Hamburg, de oudere broer van de Zilvermeeuw.  Veel stellen zijn herbouwd tussen 1994-2001. Ook deze metrostellen zijn door LHB gebouwd.
Graffiti vormde sinds einde jaren 80 een groot probleem. Hoewel nog steeds een probleem, is het vandalisme aanzienlijk teruggebracht door meer bewaking in te zetten en goede wasstraten te creëren voor de metro.
Graffiti vormde sinds einde jaren 80 een groot probleem. Hoewel nog steeds een probleem, is het vandalisme aanzienlijk teruggebracht door meer bewaking in te zetten en goede wasstraten te creëren voor de metro. Foto: darknightscitylights De DT3 in Hamburg, de oudere broer van de Zilvermeeuw. Veel stellen zijn herbouwd tussen 1994-2001. Ook deze metrostellen zijn door LHB gebouwd. Foto: Jivee Blau via wikipedia

Opening

Na jarenlang bouwen en vier jaar testrijden werd op 14 oktober 1977 de Amsterdamse metro feestelijk geopend door prinses Beatrix en prins Claus. Van de Zilvermeeuw werden uiteindelijk 44 stellen afgeleverd. Om politieke redenen werden niet meer metrostellen aangeschaft, maar werd rekening gehouden met smaller – 2,65m in plaats van 3 meter – materieel, geënt op de sneltramplannen. Lijn 51, de Amstelveenlijn, is hiervan het resultaat. Ook de ringlijn 50 die als sneltram werd gebouwd, kreeg smaller materieel. Met de komst van de Noord/Zuidlijn is weer nagedacht over een nieuwe metrostandaard; deze metro is 3 meter breed en heeft een maximale treinlengte van 120 meter.

De Zilvermeeuw in de tuin bij het Stedelijk Museum. Dit als onderdeel van de tentoonstelling  'Holland in Vorm' in 1987
Op 15 januari 1983 bij metrostation Gein brandde metrostel 18 uit. De zachte donkerblauwe kunstleren bekleding werd stukgesneden en in de fik gestoken, dit was het enige wat goed brandbaar was. De bankjes werden vervolgens vervangen door harde bankjes.
Op 15 januari 1983 bij metrostation Gein brandde metrostel 18 uit. De zachte donkerblauwe kunstleren bekleding werd stukgesneden en in de fik gestoken, dit was het enige wat goed brandbaar was. De bankjes werden vervolgens vervangen door harde bankjes. Foto: Peter De Kock De Zilvermeeuw in de tuin bij het Stedelijk Museum. Dit als onderdeel van de tentoonstelling 'Holland in Vorm' in 1987 Foto: ©Amsterdam RAIL
Tussen 2008 en 2010 kregen 42 Zilvermeeuwen kunst in de metrostellen. Allemaal gemaakt door verschillende kunstenaars.
Tussen 2008 en 2010 kregen 42 Zilvermeeuwen kunst in de metrostellen. Allemaal gemaakt door verschillende kunstenaars. Foto: FLJ via Flickr

4862678824_d07ce9b683_o
De kunst hielp tegen graffiti en werd door de reizigers als prettig ervaren. In binnen- en buitenland was er veel aandacht voor. Foto: FLJ via Flickr

De laatste rit van de Zilvermeeuw met Jan Leffelaar achter het stuur. Jan heeft 38 jaar ervaring (!) als metrobestuurder op de Zilvermeeuw.
De laatste rit van de Zilvermeeuw met Jan Leffelaar achter het stuur. Jan heeft 38 jaar ervaring (!) als metrobestuurder op de Zilvermeeuw. Foto: Gé Dubbelman
zilvermeeuw 23
Martijn Roos voor de Zilvermeeuw. Bij deze wil ik Martijn nog bedanken voor zijn bijdrage aan dit artikel. Foto: Gé Dubbelman

Afscheid

De laatste Zilvermeeuw nam op 19 december 2015 afscheid, ruim 42 jaar na de eerste proefritten. Dat ze het zo lang hebben volgehouden is bijna een wonder, aangezien er al lange tijd geen reserveonderdelen meer beschikbaar waren. Hoewel het nog niet duidelijk is wat er precies met deze laatste metro gebeurt, blijft het laatste metrostel – waarmee ook de openingsrit mee werd gemaakt – wel bewaard. De oorspronkelijke Zilvermeeuw met de designkop leeft voort in het ontwerp van de M5 Metropolis van Alstom, maar ook in de kleurcombinatie van zilverkleur met oranje/rode deuren.

Mocht u het afscheid van de Zilvermeeuw hebben gemist, hier zijn alle foto’s van Gé Dubbelman te bekijken en de filmpjes zijn op ons Youtubekanaal te zien.

Heeft u vragen? U kunt ze hieronder stellen.

Foto van volger

reza

29-12-2015 | 21:44

De oude vertrouwde Amsterdamse Metro, zo mooi schoon in het begin. Zacht leren banken en prullenbakjes. Ze zag er keurig uit rijdend naar de Floriade bij Station Gaasperplas. Later bij het schoonvegen van de Zeedijk werd de zitplaatsen aan de kop van elk metrostel een junkenhoek. Alle normale passagiers werden weggejaagd door de cokelucht. In de zomer stond de verwarming hoog en in de winter stond deze soms uit. Van gekoppelde metro stellen naar enkele stellen in een 15 min dienst op zondag, geen publiek kwam nog naar Zuidoost dat toen gewoon Bijlmermeer werd genoemd. Het snel doorsprinten naar de volgende wagon als de controle instapten tot zelfs de metro surfers, de toen in mijn tienerogen harstikke stoer waren. De aanrijdingen met mensen die geen aanrijdingen waren, ik weet er nog een op Station Holendrecht in de late avond in de winter van 1987. Van Station Strandvliet dat ineens Strandlviet Arena heette langs Duivendrecht dat nu Vandermadeweg is, de Zilvermeeuw heeft zoveel meegemaakt. Een stoere afgeragte metro echt het Amsterdam van de jaren 80 waard. Dag Zilvermeeuw, het was mooi en genoeg. 

Foto van volger

Egbert Six

27-12-2015 | 10:13

@Edwin Leuk om te horen dat een 4-wagen metro ook echt gereden heeft. Zouden hier nog ergens foto’s van zijn??

Foto van volger

Edwin

27-12-2015 | 09:11

@Peter langste metro klopt inderdaad was 1984 of 1985 Augustinus college van Venserpolder naar Waterlooplein met 1100 leerlingen. 4 gekoppelde stellen. Ik zat erin 🙂

Foto van volger

n-evo

23-12-2015 | 21:37

@ Peter Ik begreep al weinig van je reactie…

Foto van volger

Peter

23-12-2015 | 19:25

Nu ik de foto op de hoofdpagina beter bekijk ontwaar ik toch iets roods achter de witte plaat van die koplampen van de M1.

De Zilvermeeuw op de Museumlijn, ja ik heb ook bepaalde visioenen. Dat bij iedere kruising het deurtje van de bestuurderscabine opengaat en de conducteur er uit springt om met de rode vlag het wegverkeer tegen te houden. Om er na het oversteken weer in te moeten klimmen…

Foto van volger

trolly

23-12-2015 | 18:14

@Peter: Goed idee, een Zilvermeeuw op het museumlijmtje. Eindelijk een metro naar Amstelveen! Ik zie het in- en uitstappen helemaal voor me ?

Foto van volger

Peter

23-12-2015 | 18:14

Dat waren relatief zwakke lampjes die goed genoeg waren voor het proefbedrijf (en zo te zien maar één kleur, geeneens front- en sluitseinen), maar geen echte, voor metrobedrijf goedgekeurde koplampen.

Foto van volger

n-evo

23-12-2015 | 16:40

Grappig de koplampen van het prototype ogen veel moderner en strakker dan die van de uiteindelijke Zilvermeeuwen.

Foto van volger

Peter

23-12-2015 | 15:29

@Egbert Six: ik heb ooit eens iets gelezen over een eenmalige zeldzaam lange metro
die ergens in de jaren ’80 is ingezet voor een speciaal vervoer: een
schoolreisje van kinderen uit de Bijlmer naar Artis. Lijkt me best
mogelijk dat die uit vier gekoppelde stellen bestond.

Foto van volger

Peter

23-12-2015 | 15:21

Een mooi requiem voor het voertuig dat voor mij jarenlang synoniem voor het begrip “metro” was! Dat ze het zonder reserveonderdelen en met aardig wat periodes van verwaarlozing toch 40 jaar hebben uitgehouden zegt wel iets over de kwaliteit. De M5 moet het inderdaad nog bewijzen en bij de kwaliteit van de latere smalle metro’s (BN en CAF) heb ik ook zo mijn bedenkingen.

Fijn ook om te lezen dat het behoud van de 23, op wat voor manier dan ook, zeker is gesteld. Met een pantograaf op het dak elke zondag tussen de twee- en drieassers en de bolneuzen heen en weer pendelen van het Haarlemmermeerstation naar Bovenkerk had me een leuke toekomst voor dit stel geleken, maar volgens mij kleven daar nogal wat praktische en technische bezwaren aan ;-).

Kijkend naar de foto’s van die mock-up vraag ik me af of ik die niet eerder gezien heb in een tijdschrift of op internet. Was dat model niet in een fraai schema rood met wit geschilderd? Of ben ik in de war met een proef die op een tram is uitgevoerd? Je ziet aan de knik in de wand en de verhouding tussen deuren en ramen dat die nog een beetje lijkt op de eerste generatie Rotterdamse metrostellen. Zijn er nog foto’s van die schaalmodellen?

Foto van volger

Egbert Six

23-12-2015 | 15:04

@Duco Vaillant, Metro en Tram Het verschil zit hem er dan in dat de perrons van de ringlijn relatief simpel zijn te verlengen, mocht dat nodig zijn. De ondergrondse perrons van de NZ-lijn vormen een veel groter probleem. Ik verwacht overigens zelf niet dat de 120 meter spoedig veel te kort zal zijn gezien de reizigersaantallen die verwacht worden.

Een voorbeeld van een perronverlenging die ondergronds wel is uitgevoerd is station Schiphol (Airport). Het oorspronkelijke station bestond uit 3 sporen met een perronlengte van ongeveer 360 meter. Bij de verbouw naar het huidige station kwam de uitdrukkelijke wens om perrons met een lengte van minimaal 400 meter te hebben (2* Thalys). Bij het eerste perron (spoor 1 en 2) zat in het verlengde van het reguliere perron een onderstation. Dit onderstation is verplaatst om zo ruimte voor die extra 40 meter te creëren. Voor zover mij bekend is die volle 400 meter tot nu toe nog nooit nodig geweest, maar wat niet is kan nog komen…

Foto van volger

Duco Vaillant, Metro en Tram

23-12-2015 | 13:53

@Alain
Leuke suggestie, ik zal deze doorgeven. In de metro zelf is denk ik erg weinig mogelijk ivm asbest wat erin zit.

Foto van volger

Duco Vaillant, Metro en Tram

23-12-2015 | 13:46

@d’ouwe vos
De kunst in de metro was inderdaad erg leuk, op Flickr van FLJ meer te zien.

Foto van volger

Duco Vaillant, Metro en Tram

23-12-2015 | 12:55

@Egbert Six
De ringlijn stations hebben een perronlengte van 125-130 meter. Dit is beduidend korter dan de Oostlijn, maar vergelijkbaar met de perronlengte van de Noord/Zuidlijn met 120-125 meter. De Noord/Zuidlijn is dus niet afwijkend. De M5 moet zich uiteraard nog bewijzen.

Ik durf niet direct hoe het zit met het rijden met 4 gekoppelde stellen. Maar er is hier vast iemand die dat weet. 🙂

Foto van volger

d'ouwe vos

23-12-2015 | 12:14

Ik heb me altijd afgevraagd waarom we decennia lang in de troep ( waaronder kots op de grond, overal oude Metro-kranten en de lelijkste graffiti die je maar kon bedenken..) hebben moeten zitten en staan, en pas helemaal op het eind een paar jaar hebben mogen genieten van de leuke vrolijke kunst op de muren…Erg jammer.

Dat zag er verdraaid leuk uit, ook als je het vergelijkt met de nieuwe M5’s die wel mooi gestilleerd zijn en lekker zacht zoeven, maar van binnen ook nog vrij kil, strak, modern, nog niet ‘doorleefd’ zijn.

Foto van volger

Alain

23-12-2015 | 11:41

Prachtig artikel, mooie tijdsbeelden en een waardig afscheid voor het werkpaard van de Amsterdamse metro. Blij als ik mag zijn dat deze afgetrapte en op hun tandvlees lopende stellen nu van de baan zijn en vervangen door de moderne M5, ze hebben hun plek in de historie van het Amsterdamse railvervoer verdiend. Maar daar moeten ze wat mij betreft dan ook blijven 😉

Is het niet een idee om een oud stel op het pleintje aan de zuidkant van station Venserpolder neer te zetten, in de plaats van dat afschuwelijke frietkot dat er nu staat? De baan bij Venserpolder is waar de Amsterdamse metro het levenslicht zag. De zuidzijde zit altijd lekker in de zon en je zou er een barretje of iets dergelijks in kunnen maken.

Foto van volger

Egbert Six

23-12-2015 | 11:32

De hele Oostlijn heeft een perronlengte van 155 meter. Op deze manier konden er 4 gekoppelde stellen langs een perron komen. Voor zover mij bekend heeft deze lange combinatie nooit zo in de dienst gereden. Vermoedelijk zijn er wel op deze manier proefritten gemaakt. Kan iemand dit bevestigen of ontkennen?

Weet iemand wat de perronlengte van de ringlijn is?

Het is jammer dat de perronlengte van de NZ-lijn hiervan afwijkt. Dit is één van de maten die nooit meer te veranderen is.

Blijven overigens goede herinneringen aan deze eerste serie metrostellen van Amsterdam. De M5 moet nog maar tonen uit hetzelfde degelijke hout (?) gesneden te zijn! Ruim 40 jaar dienst is en blijft een hele prestatie.

17
reacties van 8 volgers
Meest actief in deze discussie
Peter 4
Egbert Six 3
n-evo 2
Alain 1
d'ouwe vos 1

Bijdragen Metro en Tram
Duco Vaillant, Metro en Tram 3

Gerelateerde artikelen

In 2021 eerste nieuwe metro’s op het netwerk
26 maart 2018 : Renske van Bers

In 2021 eerste nieuwe metro’s op het netwerk

Renske van Bers : Vervoerregio Amsterdam 26 maart 2018
M4-metro’s in een nieuw jasje
7 december 2016 : Duco Vaillant

M4-metro’s in een nieuw jasje

Duco Vaillant : Vervoerregio Amsterdam 7 december 2016
Hoorntjes voor omgebouwde sneltrams
22 juli 2016 : Margreet Bosma

Hoorntjes voor omgebouwde sneltrams

Margreet Bosma : Vervoerregio Amsterdam 22 juli 2016
Opstelterrein Amstel: witte of bonte was?
3 mei 2016 : Margreet Bosma

Opstelterrein Amstel: witte of bonte was?

Margreet Bosma : Vervoerregio Amsterdam 3 mei 2016